Đời sống và phong tục

Hôn nhân, cưới hỏi:

• Chế độ mẫu hệ: Người K'ho Sre ở Lâm Đồng sống theo chế độ mẫu hệ, do đó phụ nữ đóng vai trò quan trọng trong gia đình và có tiếng nói quyết định trong hôn nhân.

• Chủ động của nhà gái: Khi cô gái thích chàng trai nào đó, cô sẽ chủ động yêu cầu cha mẹ đến dạm hỏi cưới người con trai làm chồng.

• Thủ tục bắt rể: Nhà gái chuẩn bị còng đồng hoặc bạc. Nếu nhà trai đồng ý, nhà gái sẽ đeo vòng vào cổ chàng rể. Nếu từ chối, nhà gái sẽ đưa vật chứng bắt nợ và chuẩn bị cho việc thách cưới của nhà trai.

• Lễ dạm hỏi và lễ cưới: Thường không xem ngày lành tháng tốt mà ấn định vào một khoảng thời gian nhất định để không ảnh hưởng đến sản xuất. Các nghi thức thường diễn ra vào ban đêm.

• Ở rể: Sau lễ cưới, chú rể phải đến ở rể tại nhà gái.

• Lễ vật: Có thể có heo quay làm lễ vật. Mọi người bên nhà trai đều được nhận quà cưới.

Ma chay:

• Quan niệm về cái chết: Người K'ho quan niệm có hai loại chết: chết lành (do ốm đau, già yếu) và chết dữ (do tai nạn, bị ma ám hại).

• Chết dữ: Nếu chết bất thường, xác chết tuyệt đối không được đưa vào làng. Người K'ho Srê tin rằng người chết bất thường có thể bị ám ma, nên sau khi chôn cất, họ cắm lưỡi câu xung quanh mộ và đặt các con vật như ếch, cóc mắc câu. Gia đình sẽ kiêng cữ 8 ngày, không rời làng, không đón khách và cắm lá ngoài nhà để báo hiệu. Xác chết bất đắc kỳ tử sẽ được chôn riêng.

• Thông báo tang lễ: Khi có người chết, tiếng trống và cồng chiêng sẽ ngân vang (ba nhịp trống liên tiếp, dồn dập) để báo tin cho dân làng.

• Hỗ trợ cộng đồng: Cả làng sẽ tự động đến giúp đỡ gia đình người mất.

• Lễ vật: Thường giết mổ lợn, gà, vịt và có rượu cần.

• Nơi an nghỉ: Mộ người mất sẽ đặt tại nghĩa địa của làng, đầu hướng về phía đông và chân quay về hướng tây.

Sinh hoạt hàng ngày:

• Kinh tế: Chủ yếu dựa vào nông nghiệp (trồng lúa, bắp trên nương rẫy, làm vườn nhà), chăn nuôi gia súc, gia cầm, và các ngành kinh tế phụ như săn bắt, đánh cá, hái lượm.

• Nhà ở: Mọi sinh hoạt của gia đình đều diễn ra xung quanh bếp lửa trong nhà sàn. Bàn thờ được đặt ở vị trí trang trọng nhất.

• Trang phục: Ngày xưa đơn giản, đàn ông đóng khố, phụ nữ mặc váy ngắn. Khi trời lạnh, họ khoác thêm chăn (ùi). Trang sức gồm vòng cổ, vòng tay, cườm và khuyên căng tai.

Cách làm nhà sàn truyền thống:

• Vật liệu: Trước đây làm từ tre, nứa, lá. Cột và thanh gác sàn bằng gỗ tròn, vách và cửa bằng phên. Sàn lát lồ ô, mái lợp lá mây hoặc cỏ tranh.

• Cấu trúc: Nhà sàn dài bằng gỗ, hai mái uốn cong, lợp cỏ tranh. Có hai cửa đi đặt gần chính giữa hai hồi (cửa trước cho khách và đàn ông, cửa sau cho phụ nữ và người nhà). Góc hai hồi nhà có sàn nước để rửa chân. Lên nhà bằng cầu thang gỗ hoặc tre. Nhà không có cửa sổ, khá tối.

• Không gian bên trong: Sát vách phải là buồng bố mẹ, vách trái là buồng con gái (do theo mẫu hệ). Phần không gian ở giữa nhà là nơi bài trí chính, không gian thiêng.

Vai trò của già làng – cộng đồng mẫu hệ:

• Già làng: Là người có uy tín, đóng vai trò quan trọng trong các sự kiện trọng đại của buôn làng, chủ trì các nghi lễ, truyền đạt kinh nghiệm sản xuất, vận động đồng bào phát triển kinh tế - xã hội, xóa bỏ hủ tục, và giữ gìn an ninh trật tự.

• Cộng đồng mẫu hệ: Phụ nữ đóng vai trò quan trọng trong gia đình, có tiếng nói quyết định trong hôn nhân, cưới hỏi và các vấn đề gia đình.